Οι Πολιτιστικοί Σύλλογοι δεν είναι επιτροπές πανηγυριών.Τα χωριά μας αδειάζουν.
Τα σχολεία κλείνουν ή συρρικνώνονται. Οι νέοι φεύγουν. Τα
καφενεία λιγοστεύουν. Οι πλατείες ζωντανεύουν για λίγες ημέρες τον Αύγουστο και
ύστερα επιστρέφουν στη σιωπή. Παραδοσιακά επαγγέλματα χάνονται, η αγροτική
παραγωγή υποχωρεί, δημόσιες υπηρεσίες απομακρύνονται και μαζί τους υποχωρεί η
ίδια η κοινωνική ζωή της υπαίθρου.
Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα πρέπει επιτέλους να πούμε
και ορισμένες δύσκολες αλήθειες για τον ρόλο των Πολιτιστικών Συλλόγων.
Γιατί όταν ένα χωριό αγωνίζεται για την ίδια του την
επιβίωση, δεν αρκεί ο Πολιτιστικός του Σύλλογος να οργανώνει ένα πανηγύρι τον
Αύγουστο.
Αν ο ρόλος του εξαντλείται εκεί, τότε δεν υπηρετεί
πραγματικά τον πολιτισμό. Διαχειρίζεται απλώς μια εκδήλωση.
Και αυτά τα δύο δεν είναι το ίδιο.
Πολιτισμός είναι αυτό που μένει όταν τελειώσει το πανηγύρι
Το πανηγύρι είναι κομμάτι της παράδοσής μας. Είναι
συνάντηση, μουσική, χορός, επιστροφή των ξενιτεμένων, ανθρώπινη επικοινωνία.
Και πρέπει να υπάρχει.
Αλλά δεν πρέπει να συγχέουμε τη γιορτή με τον πολιτισμό.
Πολιτισμός δεν είναι μόνο τα τραπέζια, τα σουβλάκια, η
ορχήστρα και τα μεγάφωνα.
Πολιτισμός είναι ό,τι μένει την επόμενη ημέρα.
Είναι το παλιό μονοπάτι που καθαρίστηκε και χαρτογραφήθηκε
ώστε να το περπατήσουν τα παιδιά μας.
Είναι η πέτρινη βρύση που σώθηκε πριν καταρρεύσει.
Είναι το παλιό σχολείο που δεν εγκαταλείφθηκε στη φθορά αλλά
μετατράπηκε σε χώρο μνήμης, δημιουργίας και συνάντησης.
Είναι οι φωτογραφίες των παππούδων μας που συγκεντρώθηκαν
και ψηφιοποιήθηκαν.
Είναι οι μαρτυρίες των ηλικιωμένων που καταγράφηκαν πριν
χαθούν για πάντα.
Είναι η ιστορία του χωριού, οι άνθρωποί του, τα επαγγέλματά
του, οι καλλιέργειες, τα τραγούδια, τα τοπωνύμια, οι παραδόσεις και οι
κοινωνικοί του αγώνες.
Είναι το τοπικό προϊόν που απέκτησε ταυτότητα και αξία.
Είναι το παιδί που έμαθε την ιστορία του τόπου του και
αισθάνθηκε ότι αυτός ο τόπος το αφορά.
Οι Σύλλογοι πρέπει να ξαναγίνουν κύτταρα της κοινωνίας
Χρειαζόμαστε ξανά Συλλόγους ζωντανούς.
Όχι Συλλόγους-σφραγίδες.
Όχι διοικήσεις που εμφανίζονται λίγο πριν από τις
καλοκαιρινές εκδηλώσεις και εξαφανίζονται μετά τον Δεκαπενταύγουστο.
Και κυρίως όχι Συλλόγους εξαρτημένους από τον εκάστοτε
Δήμαρχο, Αντιδήμαρχο, βουλευτή ή κομματικό μηχανισμό για μια επιχορήγηση, μια
εξέδρα, μερικές καρέκλες και μια φωτογραφία στην πρώτη σειρά του πανηγυριού.
Ο πολιτισμός που εξαρτάται πολιτικά παύει σιγά-σιγά να είναι
ελεύθερος πολιτισμός.
Η οικονομική συνεργασία με τους θεσμούς είναι αναγκαία. Η
πολιτική υποταγή όμως δεν είναι.
Ο πραγματικός Πολιτιστικός Σύλλογος πρέπει να μπορεί να
συνεργάζεται με τον Δήμο σήμερα και αύριο, αν χρειαστεί, να σταθεί απέναντί του
και να διεκδικήσει.
Να ζητήσει να σωθεί ένα ιστορικό κτήριο.
Να απαιτήσει καθαρό περιβάλλον.
Να υπερασπιστεί έναν δημόσιο χώρο.
Να αντιδράσει στην εγκατάλειψη του χωριού.
Να διεκδικήσει υποδομές, πολιτισμό, αθλητισμό και ποιότητα
ζωής.
Αυτό σημαίνει αδέσμευτο πολιτιστικό κίνημα.
Από τον Σύλλογο των εκδηλώσεων στον Σύλλογο της δημιουργίας
Ο Πολιτιστικός Σύλλογος του 21ου αιώνα δεν μπορεί να
λειτουργεί με τις αντιλήψεις περασμένων δεκαετιών.
Μπορεί να γίνει ένα μικρό εργαστήριο τοπικής ανάπτυξης και
κοινωνικής δημιουργίας.
Να οργανώσει ψηφιακό ιστορικό αρχείο του χωριού.
Να καταγράψει τα παλιά επαγγέλματα και τις προφορικές
μαρτυρίες.
Να δημιουργήσει λαογραφική συλλογή.
Να προστατεύσει μνημεία και τοπόσημα.
Να αναδείξει μονοπάτια, λίμνες, δάση, ποτάμια και φυσικές
διαδρομές.
Να συνδέσει τον πολιτισμό με την τοπική παραγωγή και τη
γαστρονομία.
Να οργανώσει θεατρικές, μουσικές, εικαστικές και
εκπαιδευτικές ομάδες.
Να ανοίξει χώρο στα παιδιά και στους νέους.
Να συνεργαστεί με σχολεία, επιστήμονες, πανεπιστήμια,
συλλόγους αποδήμων και παραγωγικούς φορείς.
Να αξιοποιήσει την τεχνολογία χωρίς να χάσει τη μνήμη.
Να μετατρέψει τελικά τον κάτοικο από θεατή σε ενεργό πολίτη.
Και μια ακόμη δύσκολη αλήθεια: οι νέοι δεν επιστρέφουν με
προσκλήσεις
Για χρόνια επαναλαμβάνουμε ότι «οι νέοι δεν συμμετέχουν».
Μήπως όμως πρέπει να αναρωτηθούμε και σε τι ακριβώς τους
καλούμε να συμμετάσχουν;
Σε μια κοινωνία όπου όλα είναι ήδη αποφασισμένα;
Σε διοικητικά συμβούλια που ανακυκλώνουν τα ίδια πρόσωπα;
Στη μεταφορά τραπεζιών πριν από το πανηγύρι;
Οι νέοι θα συμμετάσχουν όταν τους δώσουμε πραγματικό χώρο να
δημιουργήσουν.
Όταν ένας νέος μπορεί να προτείνει μια ιδέα και να τη δει να
γίνεται πράξη.
Όταν μπορεί να δημιουργήσει ένα ψηφιακό αρχείο, μια
περιβαλλοντική ομάδα, ένα φεστιβάλ, μια θεατρική ομάδα, μια πολιτιστική
διαδρομή, μια κοινωνική πρωτοβουλία.
Δεν χρειαζόμαστε τη νεολαία για να συνεχίσει αυτά που κάναμε
εμείς.
Τη χρειαζόμαστε για να δημιουργήσει αυτά που εμείς δεν
μπορέσαμε να φανταστούμε.
Τα χωριά δεν χρειάζονται άλλους θεατές
Η ελληνική ύπαιθρος βρίσκεται μπροστά σε ένα ιστορικό
σταυροδρόμι.
Το δημογραφικό, η εγκατάλειψη της αγροτικής παραγωγής, η
συγκέντρωση υπηρεσιών στα μεγάλα αστικά κέντρα και η αποδυνάμωση των μικρών
τοπικών κοινωνιών δημιουργούν έναν πραγματικό κίνδυνο: χωριά με σπίτια αλλά
χωρίς κοινωνία.
Και εδώ ο πολιτισμός αποκτά βαθιά κοινωνική και πολιτική
σημασία.
Όχι ως κομματική δραστηριότητα.
Αλλά ως δικαίωμα μιας κοινωνίας να υπερασπίζεται τη μνήμη,
τον χώρο και το μέλλον της.
Γι' αυτό χρειαζόμαστε ένα νέο, ενεργητικό και αδέσμευτο
πολιτιστικό κίνημα.
Ένα δίκτυο Συλλόγων που δεν θα ανταγωνίζονται ποιος έκανε το
μεγαλύτερο πανηγύρι, αλλά θα συνεργάζονται για το ποιος άνοιξε περισσότερους
δρόμους δημιουργίας.
Που θα ανταλλάσσουν ιδέες, τεχνογνωσία και δράσεις.
Που θα μπορούν να καταθέτουν προτάσεις και να διεκδικούν
πόρους χωρίς να μετατρέπονται σε πελατειακά παραρτήματα οποιασδήποτε εξουσίας.
Που θα ξαναφέρουν στο προσκήνιο την εθελοντική συμμετοχή,
την αλληλεγγύη και τη συλλογικότητα, για κοινωνική προσφορά.
Να ξαναδώσουμε νόημα στη λέξη «Σύλλογος»
Σύλλογος σημαίνει συλλογικότητα, αντί των ατομικών λύσεων.
Σημαίνει συμμετοχή.
Σημαίνει μνήμη αλλά και δημιουργία.
Σημαίνει ότι κάποιοι άνθρωποι αποφασίζουν πως δεν θα
περιμένουν παθητικά να δουν το χωριό τους να μαραζώνει.
Και ίσως αυτή να είναι σήμερα η σημαντικότερη πολιτιστική
πράξη:
να αρνηθούμε να θεωρήσουμε την παρακμή φυσιολογική.
Να μη συνηθίσουμε τα κλειστά σχολεία.
Να μη συνηθίσουμε τα εγκαταλελειμμένα σπίτια.
Να μη συνηθίσουμε τις άδειες πλατείες.
Να μη δεχτούμε ότι η ζωή του χωριού θα περιορίζεται σε
δεκαπέντε ημέρες κάθε Αύγουστο.
Το ζητούμενο δεν είναι να γεμίζει η πλατεία για μία νύχτα.
Το ζητούμενο είναι να υπάρχει χωριό για να γεμίσει η πλατεία
και αύριο.
Γι' αυτό τώρα που τα χωριά σβήνουν, είναι η ώρα να
ξαναμιλήσουμε για τον πολιτισμό.
Όχι ως διασκέδαση.
Όχι ως δημόσιες σχέσεις.
Όχι ως φωτογραφία με τους επισήμους.
Αλλά ως μνήμη, δημιουργία, αντίσταση στην εγκατάλειψη και
σχέδιο για το μέλλον.
Γιατί ο πολιτισμός δεν είναι το χειροκρότημα μιας βραδιάς.
Είναι αυτό που θα παραδώσουμε στους ανθρώπους που θα ζήσουν
εδώ όταν εμείς θα έχουμε φύγει.
Όταν η παράδοση μετατρέπεται σε ευκαιριακό θέαμα
Χρειάζεται, όμως, να ειπωθεί και μια ακόμη δύσκολη αλήθεια.
Η επιμονή σε ευκαιριακά σχήματα πολιτιστικής δράσης, τα οποία μπορεί σε άλλες
εποχές να είχαν κοινωνική αποδοχή και να ανταποκρίνονταν στις ανάγκες των
χωριών, σήμερα δεν αρκεί. Οι αποσπασματικές εκδηλώσεις που αντιμετωπίζουν τους
κατοίκους —και κυρίως τους νέους— ως θεατές και καταναλωτές ενός έτοιμου
θεάματος, αντί ως πρωταγωνιστές, δημιουργούς και συνεχιστές της πολιτιστικής
ζωής, έχουν εξαντλήσει σε μεγάλο βαθμό τη δυναμική τους. Και αυτό πρέπει να το
αναγνωρίσουμε χωρίς να αδικούμε τις φιλότιμες προσπάθειες συμπολιτών μας που
εξακολουθούν να προσφέρουν εθελοντικά χρόνο και κόπο. Το πρόβλημα δεν είναι οι
άνθρωποι· είναι ένα μοντέλο που ολοκλήρωσε τον κύκλο του.
Ακόμη σοβαρότερο είναι ότι στο όνομα της «παράδοσης»
προβάλλεται συχνά ένα μουσικό και ψυχαγωγικό προϊόν που ελάχιστη σχέση έχει με
την αυθεντική λαϊκή μας κληρονομιά. Τα εφήμερα καλοκαιρινά γλέντια των
επισκεπτών δεν μπορούν από μόνα τους να αποτελούν πολιτιστική πρόταση. Και όταν
η μουσική υποβαθμίζεται σε υπερενισχυμένο θόρυβο, εύκολη διασκέδαση και ένα
άναρθρο σκηνικό κραυγών, δεν καλλιεργεί μουσική παιδεία στη νέα γενιά ούτε
μεταφέρει τη μνήμη του τόπου. Αντίθετα, κινδυνεύει να την αποκόψει ακόμη περισσότερο
από αυτή.
Γιατί η Ρούμελη είχε και έχει δική της μουσική ταυτότητα.
Είχε το λεβέντικο ρουμελιώτικο χορό, το κλαρίνο, το δημοτικό τραγούδι, το
χοροστάσι όπου ο χορός δεν ήταν επίδειξη αλλά συλλογική έκφραση. Κάθε τραγούδι
κουβαλούσε μνήμη και κάθε χορός είχε μέτρο, ύφος και κοινωνική λειτουργία. Αυτή
η παράδοση δεν διασώζεται επειδή βαφτίζουμε «παραδοσιακό» οτιδήποτε παίζεται σε
μια πλατεία τον Αύγουστο. Η παράδοση δεν είναι ντεκόρ μιας εμπορικής βραδιάς·
είναι πολιτιστική κληρονομιά που απαιτεί γνώση, σεβασμό και συνέχεια.
Και εδώ βρίσκεται μια ακόμη μεγάλη ευθύνη των Συλλόγων. Δεν
μπορεί η συλλογική δράση να λειτουργεί ως όχημα για τις ευκαιριακές «αρπαχτές»
ορισμένων ιδιωτών, καλλιτεχνικών σχημάτων ή επιχειρηματιών της εποχικής
διασκέδασης. Όταν ο Σύλλογος περιορίζεται στον ρόλο του μεσάζοντα ανάμεσα στην
πλατεία, την εξέδρα και το ταμείο, απαξιώνεται ο ίδιος ο θεσμός της
συλλογικότητας. Το παλιό χοροστάσι της κοινότητας κινδυνεύει τότε να μετατραπεί
σε χοροστάσι της κατανάλωσης και της μέθης για το εύκολο και πρόσκαιρο κέρδος.
Δεν ζητά κανείς να σταματήσουν τα πανηγύρια ούτε να μπει η
παράδοση σε μουσείο. Το αντίθετο. Χρειάζεται να ξαναδώσουμε στο πανηγύρι την
πολιτιστική του υπόσταση: με ποιοτική δημοτική μουσική, πραγματικούς γνώστες
της παράδοσης, τοπικούς μουσικούς και χορευτές, εργαστήρια παραδοσιακής
μουσικής και χορού για παιδιά, καταγραφή των παλιών τραγουδιών και ενεργό
συμμετοχή της νέας γενιάς. Να μη φέρνουμε απλώς τους νέους μπροστά σε μια
εξέδρα· να τους δίνουμε χώρο πάνω στο χοροστάσι της δημιουργίας.
Γιατί το μεγάλο στοίχημα δεν είναι πόσα τραπέζια γέμισε μια
εκδήλωση ούτε πόσες εισπράξεις έκανε ένα βράδυ. Είναι πόσα παιδιά έμαθαν έναν
ρουμελιώτικο χορό, πόσα γνώρισαν ένα αυθεντικό δημοτικό τραγούδι, πόσα άκουσαν
την ιστορία του τόπου τους και πόσα αισθάνθηκαν ότι αυτή η πολιτιστική
κληρονομιά δεν ανήκει μόνο στους παππούδες τους — ανήκει και στα ίδια και
μπορούν να την πάνε ένα βήμα παραπέρα.
Αυτό είναι πολιτισμός με συνέχεια. Τα υπόλοιπα, όσο
επιτυχημένα κι αν φαίνονται για μια νύχτα, το επόμενο πρωί τα παίρνει μαζί της
η σκόνη της άδειας πλατείας.
Via KainourgioResaltoσ